Του CHRISTIAN CHRISTENSEN*
Η δημοσιοποίηση των ημερολογίων του αφγανικού πολέμου στο WikiLeaks(1), με άρθρα που δημοσιεύθηκαν στον «Guardian», τους «New York Times» και το «Spiegel» κατόπιν συμφωνίας με το WikiLeaks, έγινε είδηση σε ολόκληρο τον κόσμο.
Η «Monde Diplomatique», σε συνεργασία με τις ιστοσελίδες Owni και Slate.fr, διέθεσε επίσης τα έγγραφα διαδικτυακά μέσω ενός ειδικού ιστότοπου. Εύλογα, οι συνέπειες ως προς το θέμα της ασφάλειας θα συζητούνται για χρόνια. Η αποκάλυψη περισσότερων από 90.000 εγγράφων ανοίγει, όμως, και τον δημόσιο διάλογο πάνω στην αυξανόμενη ισχύ της ψηφιακής δημοσιογραφίας και των κοινωνικών δικτύων(2). Πολλές από αυτές τις συζητήσεις έχουν τις ρίζες τους σε αυτό που αποκαλώ διαδικτυακούς ή ψηφιακούς μύθους -μύθους που πηγάζουν από ρομαντικές, ντετερμινιστικές αντιλήψεις περί τεχνολογίας.
Μύθος πρώτος: Η δύναμη των κοινωνικών δικτύων
Οι ειδικοί και οι σχολιαστές των ΜΜΕ συχνά ερωτώνται για το τι μας αποκαλύπτει η υπόθεση των WikiLeaks σχετικά με τη δύναμη των κοινωνικών δικτύων, και ιδιαιτέρως σχετικά με την ειδησεογραφική κάλυψη των πολέμων. Δεν υπάρχει κάτι λανθασμένο σε αυτή την ερώτηση, όμως καταδεικνύει σαφώς μια ανησυχητική τάση να τοποθετούνται όλες οι μορφές των κοινωνικών δικτύων (ιστολόγια, Twitter, Facebook, YouTube, WikiLeaks) κάτω από την ίδια υπερμεγέθη ομπρέλα. Ο μύθος λέει πως όλα τα κοινωνικά δίκτυα είναι ομοιογενή, καθώς βασίζονται σε παρόμοιες τεχνολογίες. Το WikiLeaks, όμως, δεν έχει καμία σχέση με το Twitter ή το YouTube. Εκείνο που το διακρίνει είναι η διαδικασία επαλήθευσης από την οποία πρέπει να περάσει το υλικό που υποβάλλεται προκειμένου να αναρτηθεί στην ιστοσελίδα. Αυτό μπορεί να μοιάζει με λεπτομέρεια, αλλά πλήττει καίρια τις «τεχνο-ουτοπικές» αντιλήψεις περί «κοινόχρηστων υλικών», ιστοσελίδων όπου οποιοσδήποτε μπορεί να αναρτήσει (σχεδόν) οτιδήποτε, το οποίο όλοι μπορούν να διαβάσουν, να ακούσουν και να δουν.
Η πραγματική δύναμη του WikiLeaks δεν έγκειται τόσο πολύ στην τεχνολογία -βεβαίως και βοηθάει, υπάρχουν όμως εκατομμύρια ιστοσελίδες στον κυβερνοχώρο- όσο στην εμπιστοσύνη που έχουν οι αναγνώστες στην αυθεντικότητα αυτού που διαβάζουν· πιστεύουν πως εκείνοι που εργάζονται στο WikiLeaks διασφαλίζουν την ακρίβεια του υλικού. Υπάρχουν κυριολεκτικά εκατοντάδες βίντεο από το Ιράκ και το Αφγανιστάν στο YouTube που δείχνουν τις συμμαχικές δυνάμεις να εμπλέκονται σε αμφισβητήσιμες -και σε μερικές περιπτώσεις εμφανώς παράνομες- επιθετικές πράξεις.
Κι όμως, κανένα από αυτά τα κλιπ δεν είχε ούτε κατά διάνοια τον αντίκτυπο ενός και μόνο βίντεο που αναρτήθηκε στο WikiLeaks και παρουσίαζε πλήθος αμάχων (ανάμεσά τους και δύο δημοσιογράφους του Ρόιτερς) να πλήττονται θανάσιμα από μεγάλης ισχύος αεροπορικά πυροβόλα σε προάστιο της Βαγδάτης. Γιατί; Διότι, αν και ένα ολοκληρωτικά ανοιχτό σύστημα μπορεί να φαίνεται ελκυστικό στη θεωρία, το πόσο πολύτιμη είναι μια πληροφορία εξαρτάται από τον βαθμό αξιοπιστίας της. Και το WikiLeaks έχει εγκαταστήσει έναν μηχανισμό εξακρίβωσης που το Twitter, το Facebook, το YouTube και τα περισσότερα ιστολόγια δεν διαθέτουν.
Μύθος δεύτερος: Το έθνος-κράτος πεθαίνει
Αν η υπόθεση του WikiLeaks μάς δίδαξε κάτι, είναι πως το έθνος-κράτος δεν βρίσκεται σε αποσύνθεση. Μεγάλο μέρος του λόγου περί του Διαδικτύου -και των κοινωνικών δικτύων ειδικότερα- περιστρέφεται γύρω από την υπόθεση πως ζούμε πλέον σε μια ψηφιακή κοινωνία δίχως σύνορα.
Η αντίληψη πως το έθνος-κράτος βρίσκεται σε μαρασμό είχε μεγάλη πέραση σε συγκεκριμένους ακαδημαϊκούς κύκλους για αρκετά χρόνια, όμως τα γεγονότα των τελευταίων μηνών μας προκαλούν αμφιβολίες. Οι επικεφαλής του WikiLeaks αντιλαμβάνονται ξεκάθαρα τον ζωτικό ρόλο του έθνους-κράτους, ιδιαιτέρως σε ό,τι έχει να κάνει με τον νόμο. Παρά τον ισχυρισμό του Τζέι Ρόζεν, καθηγητή δημοσιογραφίας στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, πως «είναι ο πρώτος στον κόσμο ειδησεογραφικός οργανισμός χωρίς πατρίδα», το WikiLeaks έχει σαφή «σύνορα».
Ημιεπισήμως η βάση του βρίσκεται στη Σουηδία, όπου χαίρει της προστασίας που παρέχεται από τον σουηδικό νόμο σε καταμηνυτές εταιρικών και άλλων ατασθαλιών, όπως και των εγγυήσεων που αφορούν την ανωνυμία των πηγών (αν και έχουν εγερθεί ορισμένες αμφιβολίες για το αν ο σουηδικός νόμος όντως παρέχει προστασία στο WikiLeaks)(3). Οπως ανέφερε το New Yorker τον Ιούνιο του 2010, το WikiLeaks φιλοξενείται σε σουηδικό διαδικτυακό πάροχο που ονομάζεται PRQ. Οποιο υλικό υποβάλλεται στο WikiLeaks διέρχεται από το PRQ και καταλήγει σε διακομιστές δικτύου που εδρεύουν στο Βέλγιο. Γιατί στο Βέλγιο, θα αναρωτηθείτε. Επειδή το Βέλγιο έχει τους δεύτερους πιο ισχυρούς νόμους για την προστασία των πηγών. Επιπλέον, ο ιδρυτής του WikiLeaks, Τζούλιαν Ασάνζ, επέλεξε την Ισλανδία ως την τοποθεσία για την αποκρυπτογράφηση του από αέρος βίντεο των φόνων στη Βαγδάτη. Η Ισλανδία πρόσφατα ενέκρινε την Icelandic Modern Media Initiative (Ισλανδική Πρωτοβουλία Σύγχρονων ΜΜΕ), σχεδιασμένη για να μετατρέψει τη χώρα σε παγκόσμιο καταφύγιο για καταμηνυτές ατασθαλιών, για άσκηση ερευνητικής δημοσιογραφίας και ελευθερίας του λόγου.
Πέρα από το WikiLeaks, υπάρχουν και άλλα παραδείγματα της σημασίας που έχουν τα κράτη και οι νόμοι στον ρευστό ψηφιακό κόσμο. Οπως οι πρόσφατες αποφάσεις των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων και της Σαουδικής Αραβίας να προωθήσουν απαγορεύσεις στη δικτυακή ανταλλαγή μηνυμάτων με τις συσκευές BlackBerry ή η κατά τα φαινόμενα ατελείωτη νομική διαμάχη για την απαγόρευση του YouTube στην Τουρκία. Αν και είναι αληθές πως η δομή του WikiLeaks παρακάμπτει τους νόμους κάποιων κρατών (κάτι που γίνεται εφικτό μέσω της ψηφιακής τεχνολογίας), ταυτόχρονα κάνει χρήση του νομικού πλαισίου άλλων χωρών. Το WikiLeaks δεν λειτουργεί εκτός των πλαισίων του νόμου -απλώς μετακινεί ολόκληρο το παιχνίδι σε μέρη όπου οι κανόνες είναι διαφορετικοί.
Μύθος τρίτος: Η δημοσιογραφία πέθανε
Τα ρεπορτάζ για τον θάνατο της δημοσιογραφίας είναι σαφώς παραφουσκωμένα (για να παραφράσουμε τον Μαρκ Τουέιν). Η περίπτωση του WikiLeaks είναι ενδεικτική της δύναμης που έχει η τεχνολογία να μας κάνει να ξανασκεφθούμε τι εννοούμε με τον όρο «δημοσιογραφία» στις αρχές του 21ου αιώνα. Ταυτόχρονα, όμως, ισχυροποιεί τη θέση της κυρίαρχης δημοσιογραφικής τάσης στον σύγχρονο πολιτισμό. Το WikiLeaks αποφάσισε να δημοσιοποιήσει τα έγγραφα από το Αφγανιστάν στον «Guardian», τους «New York Times» και το «Spiegel» εβδομάδες πριν δημοσιοποιηθούν διαδικτυακά -σε φορείς κυρίαρχων επικοινωνιακών ομίλων και όχι σε «εναλλακτικές» (και πιθανώς πιο συμπαθητικές) εκδόσεις, όπως το «Nation», το «Ζ Magazine» ή το «IndyMedia». Ο λόγος είναι ασφαλώς πως αυτοί οι τρεις ειδησεογραφικοί φορείς είναι κορυφαίοι διεθνώς ανάμεσα σε αυτούς που ορίζουν τα θέματα της επικαιρότητας. Λίγα μέσα -αφήνοντας κατά μέρος τηλεοπτικά δίκτυα όπως το BBC και το CNN- έχουν τόσο μεγάλη επιρροή όσο οι «New York Times» και ο «Guardian» -και η δημοσίευση των ντοκουμέντων στην αγγλική γλώσσα βοηθάει στη μεγαλύτερη διάδοσή τους. Οι άνθρωποι του WikiLeaks ήταν αρκετά υποψιασμένοι, ώστε να συνειδητοποιήσουν πως οποιαδήποτε δημοσιοποίηση των εγγράφων μέσω Διαδικτύου χωρίς προηγούμενη επαφή με επιλεγμένα ΜΜΕ θα οδηγούσε σε ένα χαοτικό ξέσπασμα άρθρων, μη επικεντρωμένων στην ουσία, σε ολόκληρο τον κόσμο.
Αυτό που συνέβη ήταν πως η προσοχή στράφηκε απευθείας στα τρία εν λόγω έντυπα, στα οποία είχε ήδη συνοψισθεί και αναλυθεί μεγάλος αριθμός εγγράφων. Και ο ρόλος που είχε να επιτελέσει το WikiLeaks δεν χάθηκε σε έναν ανεμοστρόβιλο πληροφοριών. Στην υπόθεση περί θανάτου της δημοσιογραφίας (όπως και σε αυτήν περί θανάτου του έθνους-κράτους), η αλλαγή εκλαμβάνεται λανθασμένα ως εξάλειψη. Η δημοσιοποίηση των αφγανικών ημερολογίων δείχνει πως η κυρίαρχη μορφή δημοσιογραφίας ακόμη κατέχει μεγάλη δύναμη, όμως η φύση αυτής της δύναμης έχει μεταλλαχθεί (συγκρινόμενη με 20 ή 30 χρόνια πριν). Ενα παράδειγμα είναι η εξιστόρηση της συνάντησης μεταξύ των στελεχών των «New York Times» και του Λευκού Οίκου που ακολούθησε τη δημοσιοποίηση των εγγράφων, από τον διευθυντή της εφημερίδας Μπιλ Κέλερ:
«Η κυβέρνηση, αν και καταδίκαζε σφόδρα το WikiLeaks για τη δημοσιοποίηση αυτών των εγγράφων, δεν υπαινίχθηκε πως οι "Times"δεν έπρεπε να γράψουν για αυτά. Αντιθέτως, στις συζητήσεις μας πριν από τη δημοσίευση των άρθρων, αξιωματούχοι του Λευκού Οίκου, αν και αντέκρουαν κάποια από τα συμπεράσματα που εξάγαμε από το υλικό, μας ευχαρίστησαν που χειριστήκαμε προσεκτικά τα έγγραφα και μας ζήτησαν να προσπαθήσουμε να πείσουμε το WikiLeaks να αποσιωπήσει πληροφορίες που θα μπορούσαν να κοστίσουν ζωές. Αυτό το μήνυμα το περάσαμε εκεί που έπρεπε».
Είναι εκπληκτική αυτή η παραδοχή εκ μέρους του διευθυντή της πιο έγκριτης εφημερίδας των ΗΠΑ. Για δύο λόγους: Η περιγραφή της συνάντησης με τον Λευκό Οίκο αφήνει να φανεί μια κάποια υπερηφάνεια στο εγκώμιο του Λευκού Οίκου, σε αντίθεση με τις παραδοσιακές αντιλήψεις του τύπου ως επιτηρητή εκείνων που βρίσκονται στην εξουσία. Δεύτερον, ο ρόλος των «New York Times» ως μεσάζοντα μεταξύ της κυβέρνησης των ΗΠΑ και του WikiLeaks καταδεικνύει μια ενδιαφέρουσα νέα δυναμική στον τομέα των ειδήσεων και της ενημέρωσης στις ΗΠΑ.
Στην καρδιά του μύθου περί θανάτου της δημοσιογραφίας (και περί του ρόλου των κοινωνικών δικτύων) βρίσκεται η υπόθεση μιας αιτιακής σχέσης ανάμεσα στην πρόσβαση στην πληροφόρηση και στη δημοκρατική αλλαγή. Η ιδέα πως η πρόσβαση και μόνο στην ανεπεξέργαστη πληροφορία οδηγεί ντε φάκτο στην αλλαγή (ριζική ή όποια άλλη) είναι τόσο ρομαντική, όσο η αντίληψη πως η πρόσβαση και μόνο στην τεχνολογία μπορεί να πετύχει το ίδιο πράγμα. Η πληροφορία, ακριβώς όπως και η τεχνολογία, είναι ωφέλιμη μόνο αν υφίστανται οι γνώσεις και οι δεξιότητες που απαιτούνται για να ενεργοποιηθεί αυτή η πληροφορία. Το WikiLeaks επέλεξε τα τρία συγκεκριμένα έντυπα όχι επειδή κατ' ανάγκην αποτελούσαν αδελφές ψυχές από ιδεολογική σκοπιά για τον Τζούλιαν Ασάνζ και τους συναδέλφους του, αλλά επειδή ήταν προετοιμασμένα σε επαγγελματικό, οργανωτικό και οικονομικό επίπεδο για το έργο της αποκρυπτογράφησης και της διακίνησης του υλικού που τους παρασχέθηκε.
(1) Σ.τ.Μ.: Στις 26 Ιουλίου του τρέχοντος έτους, ο δικτυακός τόπος WikiLeaks.org δημοσιοποίησε 92.000 εμπιστευτικά έγγραφα του αμερικανικού στρατού, τα οποία ουσιαστικά συνθέτουν το ημερολόγιο του πολέμου που ξεκίνησε το 2001 και της κατοχής που συνεχίζεται μέχρι σήμερα.
(2) Σ.τ.Μ.: Κοινωνικά δίκτυα (στα αγγλικά: social media, όρος ο οποίος εμπεριέχει και τη διάσταση των ΜΜΕ) είναι μια ομάδα διαδικτυακών εφαρμογών που έχουν δομηθεί πάνω στα ιδεολογικά και τεχνολογικά θεμέλια του Web 2.0 (δηλαδή της τρέχουσας, διαδραστικής φάσης του Διαδικτύου), επιτρέποντας τη δημιουργία και ανταλλαγή περιεχομένου μεταξύ των χρηστών αντί για την προγενέστερη ροή της πληροφορίας από τον πομπό προς τον δέκτη. Δημοφιλέστερα παραδείγματα: ιστολόγια (blogs), Facebook, YouTube, Twitter.
(3) Σ.τ.Ε.: Πρόσφατα, η σουηδική Δικαιοσύνη άνοιξε ξανά την έρευνα για τις κατηγορίες κατά του Τζούλιαν Ασάνζ για βιασμό, γεγονός που ο ιδρυτής του WiliLeaks αποδίδει σε δυσφημιστική εκστρατεία εναντίον του.
*Αναπληρωτής καθηγητής Επικοινωνίας και ΜΜΕ του Τμήματος Πληροφορικής και ΜΜΕ του Πανεπιστημίου της Ουψάλας στη Σουηδία.
freeandopen
Ξεκινώντας το 1973, όταν οι συνάδελφοί μου και εγώ προτείναμε την τεχνολογία πίσω από το διαδίκτυο, συνηγορήσαμε υπέρ του ανοιχτού προτύπου για τη σύνδεση των δικτύων ηλεκτρονικών υπολογιστών. Αυτό δεν ήταν απλώς φιλοσοφικό - ήταν και πρακτικό.
Σε λίγες ώρες όμως ξεκινά μια κεκλεισμένων των θυρών συνδιάσκεψη των κυβερνήσεων του κόσμου που λαμβάνει χώρα στο Ντουμπάι, και στης οποίας την ημερήσια διάταξη είναι η διευθέτηση του Διαδικτύου. Η Διεθνής Ένωση Τηλεπικοινωνιών (ITU) συγκαλεί διάσκεψη από 3 έως 14 Δεκεμβρίου, στην οποία μόνο οι κυβερνήσεις έχουν ψήφο, για να αναθεωρήσει την επί δεκαετίες ισχύουσα συνθήκη. Ορισμένες από τις προτάσεις θα μπορούσαν να επιτρέψουν στις κυβερνήσεις να δικαιολογήσουν την λογοκρισία του νόμιμου λόγου, ή ακόμα και διακόπτουν την πρόσβαση στο διαδίκτυο στις χώρες τους.Τα πρωτόκολλά μας έχουν σχεδιαστεί για να καταστούν τα δίκτυα του διαδικτύου μη-ιδιόκτητα και διαλειτουργικά. Να αποφευχθεί το 'lock-in' και να επιτρέπεται η συνεισφορά από πολλές πηγές. Το ανοιχτό αυτό του διαδικτύου είναι ο λόγος για τον οποίο, το διαδίκτυο δημιουργεί αξία σήμερα. Επειδή δεν έχει σύνορα και ανήκει σε όλους, έχει φέρει πρωτοφανή ελευθερία σε δισεκατομμύρια ανθρώπους σε όλο τον κόσμο: την ελευθερία να καινοτομούν και να δημιουργούν, να οργανώνουν και να επηρεάζουν, να μιλούν και να ακούγονται.
Μπορείτε να διαβάσετε περισσότερα σχετικά με τις ανησυχίες μου στο CNN.com, αλλά δεν είμαι ο μόνος. Μέχρι στιγμής, πάνω από 1.000 οργανώσεις από περισσότερες από 160 χώρες έχουν εκφράσει αντιρρήσεις, και είναι ενωμένες με εκατοντάδες χιλιάδες χρήστες του διαδικτύου που αντιστέκονται για ένα ελεύθερο και ανοιχτό διαδίκτυο. Σε ένα διαδραστικό χάρτη στο freeandopenweb.com, μπορείτε να δείτε ότι άνθρωποι από όλες τις γωνιές του κόσμου έχουν υπογράψει αίτηση μας, χρησιμοποίησαν το hashtag #freeandopen στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ή δημιούργησαν και ανέβασαν βίντεο για να δηλώσουν πόσο σημαντικά είναι αυτά τα θέματα.
Αν συμφωνείτε και θέλετε να υποστηρίξετε ένα ελεύθερο και ανοιχτό διαδίκτυο, σας προσκαλούμε να συμμετάσχετε μαζί μας, υπογράφοντας την αίτηση στο google.com/takeaction. Κάντε τη φωνή σας να ακουστεί και διαδώστε το.
Vint Cerf*
Πηγή: Googleblog
